मनोरमा कक्षा 8वीं

अन्तरिक्षज्ञानम् astronomy

अन्तरिक्षम् अनन्तम् असीम चास्ति । अस्मिन अनन्ते अन्तरिक्ष अनन्तानिक नक्षत्राणि सन्ति, यथा हि पुच्छलताराः ग्रहा, उपग्रहाः, आदित्याः, चन्द्रमा, सप्तर्षयः, ध्रुवप्रभृतयः अस्मिन् सीरमण्डले एक आदित्य, अष्टग्रहा, अनेके उपग्रहाः च सन्ति। सूर्य अतीवविशालः पृथिव्या त्रयोदशलक्षगुणितः अस्ति । अयं पृथिवीतः त्रिशल्लक्षाधिकनवकोटिमीलपरिमिते दूरे स्थितः अस्ति।

चन्द्रोऽपि सूर्य इव दृश्यते, परम् अयं पृथिव्याः अपि लघुः अस्ति । चन्द्रमाः पृथिवीतः लक्षद्वयमीलपरिमिते दूरे वसति। सर्वेषु नक्षत्रेषु एकः अयमेव धरायाः समीपवर्ती अस्ति । अयं पृथिवीं परितः अष्टाविंशतितमे दिवसे परिक्रमा पूरयति । अस्माकं पृथिवी पञ्चषष्टिअधिकंत्रिशत्दिनेषु सूर्य परिभ्रमति। आकाशे सहस्त्रं धूमकेतवः, अनेकाः उल्काः अपि प्राप्यन्ते। धूमकेतवः ग्रहेभ्यः उपग्रहेभ्यः च भिन्नाः भवन्ति । अस्य पुच्छम् अतिविशालं स्वल्पेनैव वाष्पेण निर्मितं भवति। धूमकेतुः सौरमण्डलस्य बहिरेव इतस्ततः परिभ्रमति जनाः एनम् अपशकुनस्यापि द्योतक मन्यन्ते ।

उल्का आकारे अत्यन्तः लघ्यः सन्ति। गहने तिमिरे, निर्मले गगने, सकल नमः विभाजयन् तीव्रेण वेगेन उल्कापिण्ड दूरं गत्वा लुप्तो भवति। एषा सामाजिकमान्यता अस्ति यत् उल्कापिण्डस्य पतनात् धरायाः विनाश भवति। अतएव जनाः पञ्चपुष्पाणां नामोच्चारणेन अशुभनिवारणं कुर्वन्ति ।

आधुनिक वैज्ञानिकाः बुध-शुक्र पृथिवी- मङ्गल – वृहस्पति-शनि- यूरेनस (अरुण) – नेपच्यून (वरुण) इति अष्टग्रहान वर्णयन्ति चन्द्रः पृथिव्योपग्रहः इति कथ्यते। परं भारतीयाः ज्योतिर्विदः सूर्य-चन्द्र – मङ्गल बुध बृहस्पति, शुक्र-शनि-राहु-केतून नवग्रहान् निर्दिशन्ति । यद्यपि अन्तरिक्षविषयकाणि अनेकानि तथ्यानि वैज्ञानिकैः घोषितकृतानि तथापि अद्यपि ते अधिकाधिक ज्ञातुं प्रयत्नशीलाः एव सन्ति । अन्तरिक्षविज्ञानम् अतीव रोचकम् अस्ति। अस्माभिः विषयोऽयं ज्ञातव्यः ।


शब्दार्थाः


अनन्तम् = जिसका अन्त न हो। असीमम् = जिसकी सीमा न हो। आदित्यः = सूर्य नक्षत्राणि = तारागण सौरमण्डले = सौरमण्डल में अष्टाविंशतिः = अट्ठाइस अतीव = अत्यधिक त्रयोदशः = तेरह लक्षगुणितः = लाखगुणा त्रिंशत् = तीस कोटि = करोड लघुः = छोटा। लक्षद्वयम् = दो लाख । पूरयति पूर्ण करता है। धरा धरती, पृथ्वी परितः = चारों ओर परिक्रमा चारों ओर घूमना। सहस्त्रम् = एक हजार भिन्नः = अलग पुच्छम् = पूँछ। स्वल्पम् = थोड़ा निर्मितम् = बना हुआ बहिबाहर इतस्ततः = इधर-उधर परिभ्रमति = घूमता है। धोतकः = सूचक सहस्त्र हजारों प्राप्यन्ते = प्राप्त करते हैं। भवन्ति = होते हैं। वाष्पेण = वाष्प से मन्यन्ते = मानते हैं। लहव्यः = छोटी (बहुवचन में)। द्विधा = दो टुकड़ों में। विभाजयन् = बांटता हुआ पतनात् = गिरने से निवारणम् = रोकना। ज्योतिर्विदाः = ज्योतिषशास्त्र जानने वाले। (ज्योतिषी)। ज्ञातुम् = जानने के लिए निर्दिशन्ति = निर्देश करते है। ज्ञातव्यः = जानना चाहिए।


अभ्यासप्रश्नाः


नीचे लिखे प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में दीजिए

(1) सौरमण्डले कति ग्रहाः सन्ति ?

उत्तर-

(2) सूर्य पृथिवीतः कति गुणित विस्तृतः अस्ति ?

उत्तर-

(3) घरायाः समीपवर्तिनक्षत्र किम् अस्ति ?

उत्तर-

(4) चन्द्र धराया परिक्रमा कतिदिनेषु पूरयति ?

उत्तर-

Related Articles