मनोरमा कक्षा 8वीं

अनुशासनम् Discipline

Discipline अनुशासनम्

अनु उपसर्गपूर्वक “शास” धातो अनुशासनम् इति शब्दः निर्मितः ।। अस्य अभिप्रायः शासनानुसरणम् नियमपूर्वक कार्य वा । अतः नियमाना पालनमेव अनुशासनम् आत्मनियन्त्रणमेवानुशासनम्

अनुशासनस्य द्वौ भेदौ स्त, आन्तरिक वाहयं च। वाहयानुशासनं परिवारेषु विद्यालयेषु च परिलक्ष्यते। आत्मानुशासनमेव दृढम् अनुशासनमभिधीयते आत्मानुशासितमानव संयमशीलः भवतीति ।। सयमशीलः शरीरबुद्धि मनांसि नियन्त्रयति आत्मानुशासन कल्याणप्रदमस्ति

अनुशासन बिना समाजस्य राष्ट्रस्य वा उन्नतिः न संभवति। मानवजीवने अनुशासनं महत्वपूर्णमस्ति यथा सृष्टे: कार्यम् अनुशासनेनैव सञ्चाल्यते तथैव जनानां जीवन अनुशासनाद् ऋते कदापि सञ्चालयितुं न शक्यते। अनुशासनेनैव जीवन सुव्यवस्थित परिलक्ष्यते। सुव्यवस्थित जीवनमेव विकासस्तम्भ अस्ति। अनुशासनेन कर्तव्यअधिकारयोः बोधो भवति। अतः अनुशासनम् उन्नत्या द्वारमस्ति । अनुशासनेन व्यवहारे शीलं सत्यं विनयञ्च संवर्ध्यते ।

छात्रजीवने अनुशासनस्य सर्वाधिक महत्त्वमस्ति। छात्रजीवने एव भविष्यमवलम्बितमस्ति । अनुशासनप्रियाः छात्राः साफल्य प्राप्नुवन्ति विद्यार्थिनः गृहे विद्यालये क्रीडाङ्गणे च अनुशासन गृहणन्ति। समयानुकूल पठन, विद्यालयगमन, क्रीडन गृहकार्यञ्च सम्पादितव्यम् गुरुमातृपितृणाम् आदरःकर्त्तव्यः । एतेषां कर्त्तव्यानां पालनमेव अनुशासनम् इति । यातायातनियमपरिपालन, विद्यालयनियमपरिपालनं, गृहनियमपरिपालन वा अनुशासनम् एव अनुशासितछात्राः विनयशीला: धैर्यशीला, संयमशीलाश्च भवन्ति

उच्छृङ्खलत्वं कदापि साफल्यप्रदं न भवति। अतएव अनुशासन सुजीवनस्य कुज्जिकाऽस्ति । अनुशासनं व्यक्तित्वविकासस्य •सशक्तसाधनमस्ति। अनुशासनेन आचरणे सत्यं शिवं सुन्दरम् इति उक्ति चरितार्था भवति । अनुशासनस्य वैशिष्ट्य सर्वे स्वीकुर्वन्ति । यद् अनुशासन ॠते जीवन शून्यमस्ति । अतएव अस्माभिः सर्वतोभावेन अनुशासन परिपालनीयमिति ।


शब्दार्थाः


अनुसरति = पीछे चलना या अनुसरण करना आत्मनियन्त्रणम् = अपने को वश में रखना। शक्यते सकता है। विकासस्तम्भः विकास का आधार सञ्चाल्यते = संचालित होता है। परिलक्ष्यते = दिखाई देता है। साफल्यम् = सफलता क्रीडनम् = खेलना उच्छृङ्खलत्वम् = उद्दण्डता स्वीकुर्वन्ति = स्वीकार करते हैं। ऋते = बिना सर्वतोभावेन = समग्रभाव से।


अभ्यासप्रश्नाः


निम्नलिखित प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में दीजिए-

(क) अनुशासनम् इति शब्दः कथं निर्मितः ?

उत्तर- अनु उपसर्गपूर्वक शास धालों: अनुसाशन इति शब्द: निर्मितः |

(ख) आत्मानुशासितः मानवः कीदृश भवति ?

उत्तर- आत्मानुशासित : मानवः संयमशील; भवति ।

(ग) अनुशासनेन किं संवर्ध्यते ?

उत्तर- अनुशासनेन व्यवहारे सीट -सत्यं विष्य संवर्ध्यन्ते

(घ) अनुशासनप्रियछात्रः किं प्राप्नोति ?

उत्तर- अनुशासनप्रीय छात्रः कं साफ प्राप्नोति

(ङ) अनुशासन इति शब्देन का उक्तिः चरितार्था ?

उत्तर- अनुशासन इति शब्दोन सत्यम -शिवं सुन्दरमं रति उक्ति चरितार्थी

Related Articles